Theo các số liệu thống kê tim mạch và thần kinh học trên toàn cầu, đột quỵ não (tai biến mạch máu não) hiện là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ hai, nhưng lại dẫn đầu về tỷ lệ tàn tật vĩnh viễn ở người trưởng thành. Tại Việt Nam, mô hình bệnh tật này đang có xu hướng trẻ hóa một cách đáng báo động.
Đột quỵ não diễn ra đột ngột, trong tích tắc, song hậu quả để lại vô cùng nặng nề nếu không được can thiệp kịp thời trong khung giờ vàng đột quỵ. Việc nhận thức đúng đắn và tận dụng tối đa khung thời gian vàng trong cấp cứu có thể giúp bệnh nhân bảo tồn tối đa chức năng thần kinh. Ở bệnh nhân được can thiệp kịp thời, tỷ lệ phục hồi chức năng có thể đạt hơn 60% sau 90 ngày.
Bản chất của tai biến mạch máu não và ý nghĩa sinh tử của giờ vàng đột quỵ
Đột quỵ não là tình trạng tổn thương nhu mô não cấp tính, xảy ra do hai cơ chế bệnh sinh chính: thiếu máu cục bộ (nhồi máu não – chiếm khoảng 85% số ca) do tắc nghẽn động mạch nuôi não bởi cục máu đông, mảng xơ vữa; hoặc xuất huyết não (chiếm khoảng 15%) do vỡ mạch máu tại não. Cả hai cơ chế này đều dẫn đến một hậu quả chung: dòng máu mang oxy và dưỡng chất nuôi dưỡng các tế bào thần kinh bị gián đoạn đột ngột.
Khái niệmgiờ vàng đột quỵ được hiểu là khoảng “thời gian vàng” tối ưu để tiến hành các biện pháp tái thông mạch máu bị tắc nghẽn, giúp cứu sống vùng nhu mô não đang bị thiếu máu cấp tính trước khi chúng tổn thương vĩnh viễn.
Trong chuyên khoa Thần kinh, một nguyên tắc kinh điển luôn được nhấn mạnh là “Time is Brain” (Thời gian là Não). Khi một nhánh mạch máu não bị tắc nghẽn, vùng trung tâm của tổn thương (lõi hoại tử) sẽ chết đi rất nhanh. Tuy nhiên, xung quanh lõi này vẫn tồn tại một vùng nhu mô não đang bị thiếu máu trầm trọng nhưng chưa chết hoàn toàn, gọi là “vùng tranh tối tranh sáng” (penumbra).
Cứ mỗi phút trôi qua mà không được tái thông mạch máu, ước tính có khoảng 2 triệu tế bào thần kinh (neuron) bị hủy hoại vĩnh viễn. Nếu không được can thiệp kịp thời, vùng tranh tối tranh sáng này sẽ nhanh chóng tiến triển thành hoại tử không thể đảo ngược.
- Khung giờ vàng đột quỵ tiêu chuẩn: trong vòng 4,5 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng khởi phát đầu tiên. Trong giai đoạn này, phương pháp tối ưu nhất là sử dụng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch để làm tan cục máu đông.
- Khung giờ vàng đột quỵ mở rộng: trong vòng 24 giờ đối với các trường hợp tắc mạch máu lớn. Lúc này, các bác sĩ chuyên khoa sẽ áp dụng phương pháp can thiệp nội mạch lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học dưới sự dẫn đường của hệ thống chụp mạch số hóa xóa nền (DSA).
Nhận diện sớm dấu hiệu đột quỵ qua quy tắc FAST chuẩn quốc tế
Để không bỏ lỡ cơ hội cứu sống người bệnh trong khunggiờ vàng đột quỵ, việc nhận biết sớm các triệu chứng lâm sàng là điều tiên quyết. Quy chuẩn FAST (hiện nay được mở rộng thành BE FAST để tăng độ nhạy lâm sàng) là công cụ sàng lọc cộng đồng dễ nhớ và hiệu quả nhất.
Bạn hãy đặc biệt lưu ý và đánh giá nhanh các biểu hiện sau đây khi nghi ngờ một người đang lên cơn tai biến:
- F (Face – Khuôn mặt): Quan sát sự cân đối của gương mặt. Yêu cầu người bệnh cười hoặc há miệng. Nếu thấy một bên miệng bị lệch, nhân trung lệch sang một bên, nếp nhăn mũi má bị mờ hoặc một bên mắt bị xệ xuống, đây có thể là dấu hiệu liệt dây thần kinh số VII do tổn thương não.
- A (Arms – Cánh tay): Yêu cầu người bệnh đưa cả hai tay ra phía trước và giữ nguyên. Nếu một bên tay yếu hơn, không thể nâng lên cao, hoặc nâng lên rồi tự động rơi xuống do mất trương lực cơ, điều này phản ánh tình trạng liệt nửa người tiến triển.
- S (Speech – Giọng nói): Đánh giá khả năng ngôn ngữ bằng cách yêu cầu người bệnh lặp lại một câu nói đơn giản. Dấu hiệu bất thường bao gồm: nói lắp, phát âm không rõ chữ, nói ngọng, gặp khó khăn khi tìm từ ngữ diễn đạt hoặc hoàn toàn không hiểu lời người khác nói.
- T (Time – Thời gian): Nếu ghi nhận bất kỳ dấu hiệu nào trong các triệu chứng trên, thời gian là yếu tố sinh tử. Hãy nhanh chóng ghi nhận chính xác thời điểm khởi phát triệu chứng hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường và lập tức gọi xe cấp cứu hoặc chuyển ngay bệnh nhân đến cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ chuyên sâu gần nhất.
Bên cạnh bộ công cụ FAST, người bệnh có thể xuất hiện một số triệu chứng thần kinh khu trú cấp tính khác bao gồm:
- Mất thăng bằng đột ngột, chóng mặt, đi đứng loạng choạng (B – Balance).
- Mất thị lực một mắt hoặc hai mắt đột ngột, nhìn mờ, nhìn đôi (E – Eyes).
- Đau đầu dữ dội đột ngột (thường gặp trong xuất huyết dưới nhện).
- Tê bì, mất cảm giác một bên cơ thể, buồn nôn, nôn vọt.
Quy trình sơ cứu đúng cách và những sai lầm nghiêm trọng cần tránh
Khi phát hiện người bệnh có dấu hiệu đột quỵ, sự bình tĩnh và thao tác sơ cứu chuẩn xác của người thân là bệ phóng quyết định giúp bệnh nhân tiếp cận cơ sở y tế an toàn trong khunggiờ vàng đột quỵ.
Những việc NÊN làm ngay lập tức:
- Gọi cấp cứu: Liên hệ ngay hệ thống cấp cứu y tế hoặc số hotline của bệnh viện có chuyên khoa đột quỵ gần nhất.
- Đặt tư thế an toàn: Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn (tư thế hồi sức) một góc 30 – 45 độ nếu bệnh nhân còn tỉnh táo, giúp bảo vệ đường thở, phòng ngừa nguy cơ hít sặc chất nôn vào phổi trong trường hợp bệnh nhân bị nôn mửa.
- Đảm bảo thông thoáng: Nới lỏng quần áo, cởi bớt cúc áo cổ, tạo không gian xung quanh thông thoáng để bệnh nhân dễ hô hấp.
- Theo dõi sát: Liên tục quan sát tri giác, nhịp thở của người bệnh. Nếu bệnh nhân ngưng tuần hoàn (ngưng thở, mạch không đập), cần thực hiện ngay kỹ thuật hồi sức tim phổi (CPR) nếu được huấn luyện.
Cấp cứu đột quỵ là một cuộc đua khốc liệt với thời gian. Việc trang bị đầy đủ kiến thức về dấu hiệu nhận biết, cách sơ cứu và đặc biệt là tôn trọng tuyệt đối khunggiờ vàng đột quỵ chính là chiếc phao cứu sinh bảo vệ bản thân và những người thân yêu xung quanh khỏi lưỡi hái tử thần của căn bệnh nguy hiểm này.
Nếu phát hiện người thân có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ nào, hãy lập tức liên hệ hoặc đưa bệnh nhân đến ngay khoa Cấp cứu củaBệnh viện đa khoa Thiện Hạnh.
Với trang bị hệ thống máy móc chẩn đoán hình ảnh hiện đại hàng đầu khu vực như máy chụp cắt lớp vi tính (CT Scanner) đa lát cắt, máy chụp cộng hưởng từ (MRI) công nghệ cao, cùng đội ngũ chuyên gia, bác sĩ giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực can thiệp mạch máu và hồi sức thần kinh, chúng tôi cam kết mang lại quy trình chẩn đoán thần tốc, điều trị tối ưu, tận dụng trọn vẹn từng tích tắc của giờ vàng để giành lại sự sống và sự vận động vẹn tròn cho người bệnh.
Xem thêm: Phối hợp liên viện – Cứu sống bệnh nhân nguy kịch do nhồi máu cơ tim trong giờ vàng