Nhận biết sớmdấu hiệu trẻ tự kỷ có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá sự phát triển và hỗ trợ trẻ đúng cách. Những biểu hiện như ít giao tiếp bằng mắt, chậm nói, khó tương tác với người khác hoặc thường xuyên lặp lại một số hành vi có thể xuất hiện từ những năm đầu đời. Vậy trẻ tự kỷ thường có những dấu hiệu nào và cha mẹ cần làm gì khi nhận thấy các biểu hiện bất thường?
Bệnh tự kỷ là gì?
Bệnh tự kỷ, hay còn gọi là rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD), là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, hành vi và cách tiếp nhận thông tin của trẻ.
Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc sử dụng và hiểu ngôn ngữ, giao tiếp bằng mắt, nhận biết cảm xúc của người khác hoặc tham gia các hoạt động xã hội. Bên cạnh đó, trẻ có thể xuất hiện các hành vi lặp đi lặp lại, sở thích đặc biệt hoặc phản ứng khác thường với âm thanh, ánh sáng, mùi, vị và sự tiếp xúc.
Mức độ dấu hiệu trẻ tự kỷ ở mỗi bé không giống nhau, vì vậy được gọi là phổ tự kỷ. Tự kỷ không phải là bệnh truyền nhiễm và không phải do cách cha mẹ nuôi dạy trẻ gây ra. Việc nhận biết dấu hiệu và đánh giá sự phát triển của trẻ từ sớm có ý nghĩa quan trọng, giúp trẻ được can thiệp và hỗ trợ phù hợp, từ đó cải thiện khả năng giao tiếp, học tập và hòa nhập với môi trường xung quanh.
Nguyên nhân khiến trẻ tự kỷ
Hiện nay, nguyên nhân chính xác gây rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Các nghiên cứu cho thấy tự kỷ có thể liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố, tác động đến quá trình phát triển của não bộ trước, trong và sau khi trẻ chào đời. Một số yếu tố được cho là có thể làm tăng nguy cơ tự kỷ ở trẻ gồm:
Yếu tố di truyền
Di truyền được xem là một trong những yếu tố quan trọng liên quan đếndấu hiệu trẻ tự kỷ. Trẻ có anh chị em hoặc người thân trong gia đình mắc tự kỷ hoặc một số rối loạn phát triển thần kinh có thể có nguy cơ cao hơn.
Một số thay đổi về gen hoặc bất thường nhiễm sắc thể cũng có thể ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của hệ thần kinh. Tuy nhiên, có yếu tố di truyền không đồng nghĩa trẻ chắc chắn sẽ mắc tự kỷ.
Ảnh hưởng từ quá trình mang thai
Một số yếu tố xảy ra trong thai kỳ có thể liên quan đến nguy cơ rối loạn phát triển thần kinh ở trẻ. Chẳng hạn, mẹ mắc một số bệnh lý hoặc nhiễm trùng trong thai kỳ, sử dụng một số loại thuốc không phù hợp, gặp biến chứng sản khoa hoặc trẻ sinh non, nhẹ cân có thể làm tăng nguy cơ. Tuy nhiên, những yếu tố này chỉ được xem là yếu tố nguy cơ, không phải nguyên nhân trực tiếp gây tự kỷ.
Ảnh hưởng từ môi trường
Một số yếu tố môi trường có thể tác động đến sự phát triển não bộ của trẻ, đặc biệt khi kết hợp với yếu tố di truyền. Các yếu tố được nghiên cứu bao gồm việc trẻ tiếp xúc với một số chất ô nhiễm hoặc độc chất trong thời kỳ thai nghén và những yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và thai nhi.
Dấu hiệu trẻ tự kỷ
Dấu hiệu rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ có thể xuất hiện từ những năm đầu đời và mức độ biểu hiện ở mỗi trẻ không giống nhau. Cha mẹ nên chú ý đến những thay đổi bất thường trong giao tiếp, hành vi, cảm giác và sự phát triển của trẻ. Một số dấu hiệu thường gặp gồm:
Ngại giao tiếp
Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc giao tiếp và tương tác với người xung quanh. Trẻ có thể ít giao tiếp bằng mắt, không phản ứng hoặc phản ứng kém khi được gọi tên. Một số trẻ thích chơi một mình, khó tham gia các trò chơi cùng bạn bè hoặc khó hiểu cảm xúc, cử chỉ của người khác.
Rối loạn ngôn ngữ
Trẻ có thể chậm nói, không nói hoặc mất đi những kỹ năng ngôn ngữ đã từng có. Khi giao tiếp, trẻ có thể lặp lại lời nói của người khác, nói những câu không phù hợp với ngữ cảnh hoặc gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để bày tỏ nhu cầu và cảm xúc. Tuy nhiên, không phải trẻ chậm nói nào cũng mắc tự kỷ.
Hành vi lặp lại
Trẻ thường có các cử động lặp đi lặp lại như vỗ tay, đập tay, xoay cổ tay liên tục khi vui sướng giận dữ hoặc phấn khích. Lắc lư cơ thể, đi kiễng gót, xoay tròn người tại chỗ. Ám ảnh việc xếp đồ chơi thành hàng ngang thay vì chơi đúng chức năng của chúng hoặc xoay đồ chơi, đóng/mở cửa sổ, bật/tắc công tắc điện liên tục
Rối loạn cảm giác
Trẻ có thể nhạy cảm quá mức hoặc kém nhạy cảm với các kích thích từ môi trường. Biểu hiện thường thấy là trẻ hay bịt tai sợ hãi khi nghe tiếng ồn, khó chịu với một số chất liệu quần áo, sợ ánh sáng chói, hoặc ngược lại, rất thích ngửi, nếm, sờ chạm vào các bề mặt đồ vật.
Hành vi lạ và tự gây thương tích
Một số trẻ có những hành vi khác thường như la hét, kích động, đập phá đồ vật hoặc phản ứng mạnh với những tình huống mà trẻ không thích. Trong một số trường hợp, trẻ có thể tự gây thương tích như đập đầu, cắn tay, cào cấu hoặc đánh vào cơ thể mình. Những hành vi này có thể xuất hiện khi trẻ căng thẳng, không thể diễn đạt nhu cầu hoặc gặp phải sự thay đổi đột ngột.
Khiếm khuyết về trí tuệ
Một số trẻ tự kỷ có thể đồng thời gặp khó khăn về nhận thức hoặc trí tuệ, ảnh hưởng đến khả năng học tập, ghi nhớ, giải quyết vấn đề và thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, không phải tất cả trẻ tự kỷ đều bị khiếm khuyết trí tuệ. Một số trẻ có trí tuệ bình thường hoặc có khả năng nổi bật ở một số lĩnh vực nhất định.
Phát triển vận động chậm
Một số trẻ có thể chậm đạt các mốc vận động như ngồi, bò, đứng hoặc đi. Trẻ cũng có thể gặp khó khăn về vận động tinh, phối hợp tay – mắt, cầm nắm đồ vật hoặc thực hiện các hoạt động đòi hỏi sự khéo léo. Tuy nhiên, chậm phát triển vận động không phải là dấu hiệu đặc hiệu của tự kỷ và cần được đánh giá cùng các biểu hiện phát triển khác.
Lời nói lặp lại
Một trong những dấu hiệu trẻ có thể gặp trong rối loạn phổ tự kỷ là lời nói lặp lại (echolalia). Trẻ có thể nhại lại ngay lập tức những gì người khác vừa nói, chẳng hạn lặp nguyên câu hỏi thay vì trả lời hoặc lặp lại một từ, cụm từ nhiều lần.
Một số trẻ còn có xu hướng nhắc lại những đoạn hội thoại, lời thoại trong phim, quảng cáo, bài hát hoặc âm thanh đã nghe từ trước, ngay cả khi nội dung không liên quan đến tình huống đang diễn ra.
Mức độ lặp lại có thể khác nhau ở mỗi trẻ. Trẻ có thể liên tục phát âm một từ hoặc cụm từ, nhắc đi nhắc lại một câu quen thuộc hoặc tạo ra những âm thanh không có ý nghĩa rõ ràng. Tình trạng này đôi khi khiến trẻ gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp và thể hiện nhu cầu, cảm xúc của mình.
Cha mẹ cần làm gì khi có dấu hiệu trẻ tự kỷ?
Khi nhận thấy trẻ có những dấu hiệu bất thường về giao tiếp, ngôn ngữ, hành vi hoặc tương tác xã hội, cha mẹ không nên chủ quan hoặc tự chẩn đoán trẻ mắc tự kỷ. Trước tiên, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá sự phát triển và sàng lọc rối loạn phổ tự kỷ. Việc thăm khám sớm giúp xác định chính xác tình trạng của trẻ, đồng thời phát hiện các vấn đề phát triển hoặc bệnh lý đi kèm.
Nếu trẻ được xác định có rối loạn phổ tự kỷ, cha mẹ nên phối hợp với bác sĩ và các chuyên gia để xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp với độ tuổi, mức độ biểu hiện và nhu cầu riêng của trẻ. Các phương pháp hỗ trợ có thể bao gồm can thiệp hành vi, trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu và giáo dục đặc biệt.
TạiBệnh viện Thiện Hạnh, cha mẹ có thể đưa trẻ đến thăm khám để được bác sĩ đánh giá tình trạng sức khỏe, sự phát triển và tư vấn hướng theo dõi, can thiệp phù hợp. Việc phát hiện sớm giúp gia đình chủ động hỗ trợ trẻ, tạo điều kiện để trẻ phát triển tốt hơn về giao tiếp, ngôn ngữ, vận động và khả năng hòa nhập.
Tự kỷ là một rối loạn phát triển với biểu hiện đa dạng và mức độ khác nhau ở mỗi trẻ. Vì vậy, cha mẹ nên quan sát quá trình phát triển của con, đặc biệt về khả năng giao tiếp, ngôn ngữ, vận động và tương tác xã hội. Nếu nhận thấydấu hiệu trẻ tự kỷ hoặc bất kỳ bất thường nào trong quá trình phát triển, cha mẹ nên cho trẻ được thăm khám và đánh giá kịp thời, đồng thời kiên trì đồng hành để trẻ có cơ hội phát huy tốt nhất khả năng của mình.
Xem thêm:Dấu hiệu rất nhẹ ở trẻ nhỏ có thể là cảnh báo tim bẩm sinh khó phát hiện